प्रिंटपासून डिजिटलपर्यंतचा प्रवास... आता AI च्या युगात पत्रकारितेचे भवितव्य काय?
एक काळ होता...
बातमी म्हणजे सकाळचा वर्तमानपत्राचा अंक!
पहाटे वर्तमानपत्र घराच्या दारात पडले की, चहाचा कप हातात घेऊन वाचक पहिल्या पानापासून शेवटच्या पानापर्यंत बातम्या वाचायचा. गावात काय घडले, जिल्ह्यात काय झाले, राज्यात कोणता निर्णय झाला आणि देशात कोणती राजकीय उलथापालथ झाली, याची माहिती मिळविण्याचे सर्वात मोठे माध्यम म्हणजे प्रिंट मीडिया.
पत्रकार म्हणजे कागदावर बातमी लिहिणारा माणूस. बातमी गोळा करणे, ती लिहिणे, संपादकाकडून तपासून घेणे, छपाईला पाठवणे आणि दुसऱ्या दिवशी ती वाचकांच्या हातात पोहोचणे... हा सगळा प्रवास जवळपास २४ तासांचा असायचा.
मग काळ बदलला...
प्रिंटनंतर आले इलेक्ट्रॉनिक मीडिया
दूरदर्शनचा विस्तार झाला आणि बातमी कागदातून थेट घरातील पडद्यावर आली.
नंतर खासगी वृत्तवाहिन्यांचा काळ सुरू झाला. इलेक्ट्रॉनिक मीडिया म्हणजेच टीव्ही न्यूजने पत्रकारितेचा वेगच बदलून टाकला.
कालची बातमी आज वाचण्याऐवजी बातमी घडत असतानाच ती प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचू लागली.
‘ब्रेकिंग न्यूज’ हा शब्दच पत्रकारितेच्या शब्दकोशात आला.
पत्रकार कॅमेऱ्यासमोर उभा राहून थेट घटनास्थळावरून माहिती देऊ लागला. ओबी व्हॅन, लाईव्ह रिपोर्टिंग, स्टुडिओ डिबेट, व्हिज्युअल्स आणि सतत बदलणारे न्यूज टिकर्स यामुळे पत्रकारितेचा चेहरामोहरा बदलला.
पण त्यावेळीही एक गोष्ट कायम होती...
बातमीच्या केंद्रस्थानी पत्रकार होता.
आणि मग आले डिजिटल मीडिया!
इंटरनेटने माध्यमविश्वाला आणखी मोठा धक्का दिला.
वेबसाइट्स आल्या. न्यूज पोर्टल्स आली. मोबाईल पत्रकारिता आली. फेसबुक, यूट्यूब, ट्विटर म्हणजेच आजचे X, इन्स्टाग्राम, व्हॉट्सॲप यांसारख्या प्लॅटफॉर्मने बातमी पोहोचवण्याची संपूर्ण पद्धत बदलून टाकली.
आता बातमीसाठी दुसऱ्या दिवशीच्या वर्तमानपत्राची किंवा रात्रीच्या बुलेटिनची वाट पाहावी लागत नाही.
घटना घडली...
फोटो काढला...
व्हिडिओ शूट केला...
मोबाईलवरून बातमी लिहिली...
आणि काही मिनिटांत ती हजारो, लाखो लोकांपर्यंत पोहोचली!
यातूनच डिजिटल पत्रकारिता जन्माला आली.
आज एखाद्या छोट्या गावातील पत्रकाराकडे मोबाईल असेल, इंटरनेट असेल आणि बातमी सांगण्याची क्षमता असेल तर तो आपल्या परिसरातील बातमी थेट जगभर पोहोचवू शकतो.
ही पत्रकारितेतील मोठी लोकशाही आहे.
पण आता पुन्हा एक मोठा बदल दारात उभा आहे...
तो म्हणजे AI!
AI मुळे पत्रकारिता धोक्यात आली आहे का?
हा प्रश्न आज प्रत्येक पत्रकाराच्या मनात आहे.
AI बातमी लिहू शकते.
AI बातमीचे शीर्षक तयार करू शकते.
AI व्हिडिओसाठी स्क्रिप्ट लिहू शकते.
AI आवाज तयार करू शकते.
AI फोटो तयार करू शकते.
AI व्हिडिओ एडिट करू शकते.
AI भाषांतर करू शकते.
AI मोठ्या प्रमाणातील माहिती काही सेकंदांत तपासून त्याचा सारांश देऊ शकते.
मग प्रश्न स्वाभाविक आहे...
उद्या पत्रकाराची गरजच राहणार नाही का?
माझ्या मते उत्तर आहे — नाही!
पण एक गोष्ट नक्की आहे...
AI पत्रकारिता संपवणार नाही; AIचा वापर करणारा पत्रकार मात्र AIचा वापर न करणाऱ्या पत्रकारापेक्षा पुढे जाईल.
हीच खरी स्पर्धा आहे.
AI हा पत्रकाराचा शत्रू नाही, साधन आहे
कॅमेरा आला तेव्हा चित्रकार संपला नाही.
टीव्ही आला तेव्हा वर्तमानपत्र संपले नाही.
इंटरनेट आले तेव्हा टीव्ही संपला नाही.
मोबाईल आला तेव्हा कॅमेरा संपला नाही.
त्याचप्रमाणे AI आले म्हणून पत्रकारिता संपणार नाही.
मात्र पत्रकारितेची काम करण्याची पद्धत नक्की बदलेल.
आज पत्रकाराने एखाद्या बातमीचे ५०० शब्दांचे लेखन करण्यासाठी तासभर घालवण्याची गरज कदाचित उद्या नसेल.
AI काही सेकंदांत प्राथमिक मसुदा तयार करेल.
पण...
त्या बातमीतील सत्य काय आहे, खोटे काय आहे, कोणाचा दावा चुकीचा आहे, कोणती माहिती लपवली जात आहे, बातमीचा संदर्भ काय आहे आणि जनतेच्या हिताचा मुद्दा नेमका कोणता आहे, हे AIपेक्षा पत्रकाराने ठरवायचे आहे.
इथेच पत्रकाराची खरी किंमत आहे.
भविष्यात पत्रकारितेत आणखी काय बदल होतील?
आता आपण फक्त डिजिटल पत्रकारितेपर्यंत थांबणार नाही.
पुढचा काळ आणखी वेगवान असेल.
१. AI न्यूजडेस्क
एका न्यूज पोर्टलचा प्राथमिक न्यूजडेस्क AIच्या मदतीने २४ तास काम करू शकतो.
बातमी आली की तिचे वर्गीकरण होईल.
महत्त्वाची बातमी वेगळी केली जाईल.
शीर्षक तयार होईल.
सोशल मीडिया पोस्ट तयार होईल.
व्हिडिओची स्क्रिप्ट तयार होईल.
आणि विविध भाषांमध्ये त्याचे रूपांतरही होईल.
म्हणजे एका पत्रकाराची उत्पादकता अनेक पटींनी वाढू शकते.
२. हायपरलोकल पत्रकारिता
मोठ्या राष्ट्रीय माध्यमांपेक्षा स्थानिक माध्यमांचे महत्त्व वाढणार आहे.
कारण दिल्ली किंवा मुंबईतील बातमी प्रत्येकाला मिळते.
पण एखाद्या गावातील रस्ता कोणी केला? ग्रामपंचायतीने किती खर्च केला? शेतकऱ्याला अनुदान मिळाले का? तहसील कार्यालयात काय चालले आहे? हे स्थानिक पत्रकारच सांगू शकतो.
भविष्यात ‘हायपरलोकल’ पत्रकारिता ही मोठी ताकद असेल.
३. व्हिडिओ पत्रकारिता आणखी वाढेल
लोक मोठे लेख वाचण्यापेक्षा व्हिडिओ पाहण्याकडे अधिक वळत आहेत.
त्यामुळे प्रत्येक पत्रकाराला लिहिता आले पाहिजेच; पण त्याला मोबाईलवर व्हिडिओ शूट करता आला पाहिजे, एडिटिंग करता आले पाहिजे आणि कॅमेऱ्यासमोर दोन मिनिटे स्पष्टपणे बोलता आले पाहिजे.
४. डेटा पत्रकारिता
सरकारी आकडेवारी, निवडणूक निकाल, अर्थसंकल्प, जिल्हानिहाय आकडे, गुन्हेगारीची माहिती, पावसाची आकडेवारी, शेतीचे उत्पादन...
या सगळ्यातून बातमी शोधण्याचे कौशल्य भविष्यात अत्यंत महत्त्वाचे ठरेल.
AI डेटा समजून घेण्यात मदत करेल; पण डेटामधून जनतेसाठी महत्त्वाचा प्रश्न शोधण्याचे काम पत्रकाराचेच असेल.
५. वैयक्तिक ब्रँड असलेला पत्रकार
पूर्वी पत्रकाराची ओळख त्याच्या वर्तमानपत्राच्या नावाने होत असे.
आता पत्रकाराची स्वतःची डिजिटल ओळख तयार होत आहे.
YouTube चॅनेल, फेसबुक पेज, इन्स्टाग्राम, पॉडकास्ट, न्यूज वेबसाइट...
उद्या अनेक पत्रकार स्वतःच एक ‘मीडिया ब्रँड’ असतील.
पण त्यासाठी विश्वासार्हता हीच सर्वात मोठी संपत्ती असेल.
नव्याने पत्रकारितेत आलेल्या तरुणांनी काय करावे?
आज पत्रकारितेत येणाऱ्या तरुणांसमोर संधी प्रचंड आहेत.
पण एक गोष्ट लक्षात ठेवा...
फक्त मोबाईल हातात असणे म्हणजे पत्रकारिता नाही.
फक्त फेसबुकवर पोस्ट टाकणे म्हणजे पत्रकारिता नाही.
फक्त व्हायरल व्हिडिओ मिळवणे म्हणजे पत्रकारिता नाही.
पत्रकारितेचा पाया आहे — सत्य शोधणे.
१. आधी बातमी शिकावी, नंतर सोशल मीडिया
आज अनेक तरुणांना रील बनवता येते.
पण बातमी आणि मत यातला फरक कळत नाही.
‘आरोप’ आणि ‘सत्य’ यातला फरक समजत नाही.
‘सूत्रांच्या माहितीनुसार’ आणि ‘अधिकृत माहिती’ यातला फरक समजत नाही.
म्हणून पत्रकारितेची मूलभूत तत्त्वे शिका.
कोण? काय? कुठे? कधी? का? कसे?
या सहा प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याची सवय लावा.
२. AI शिका — पण आंधळेपणाने विश्वास ठेवू नका
AIचा वापर न करणारा पत्रकार मागे पडू शकतो.
पण AIने दिलेली प्रत्येक माहिती खरी आहे असे मानणारा पत्रकार त्याहून मोठ्या संकटात सापडू शकतो.
AIचा वापर करा...
पण फॅक्ट-चेक स्वतः करा.
सरकारी कागदपत्र तपासा.
अधिकृत आदेश तपासा.
घटनास्थळी जा.
संबंधित व्यक्तीची बाजू घ्या.
आणि मगच बातमी प्रकाशित करा.
३. भाषा मजबूत करा
AI कितीही प्रगत झाले तरी चांगल्या भाषेची किंमत कमी होणार नाही.
मराठी पत्रकाराने मराठी उत्तम शिकली पाहिजे.
शुद्धलेखन, व्याकरण, वाक्यरचना आणि मांडणी याकडे लक्ष दिले पाहिजे.
त्याचबरोबर इंग्रजीचे ज्ञानही आवश्यक आहे.
कारण उद्याची पत्रकारिता बहुभाषिक असेल.
४. एकाच वेळी अनेक कौशल्ये आत्मसात करा
नवा पत्रकार फक्त ‘रिपोर्टर’ राहू नये.
तो...
Reporter + Writer + Video Journalist + Editor + Social Media Manager + Data Researcher + AI User
असा ‘मल्टी-स्किल’ पत्रकार झाला पाहिजे.
हीच भविष्यातील गरज आहे.
५. सोशल मीडिया फॉलोअर्सपेक्षा विश्वास कमवा
दहा लाख फॉलोअर्स असणे चांगले.
पण तुमची एक बातमी वाचून लोक म्हणाले,
“ही बातमी म्हणजे सत्य असणार!”
तर ती खरी कमाई आहे.
पत्रकारितेत फॉलोअर्सपेक्षा विश्वास महत्त्वाचा आहे.
६. स्थानिक प्रश्नांवर लक्ष द्या
मोठ्या शहरातील पत्रकारांशी स्पर्धा करण्याची गरज नाही.
तुमच्या गावातील प्रश्न शोधा.
तुमच्या तालुक्यातील प्रश्न शोधा.
तुमच्या जिल्ह्यातील प्रश्न शोधा.
जिथे राष्ट्रीय माध्यम पोहोचत नाही, तिथे स्थानिक पत्रकार पोहोचला पाहिजे.
हीच तुमची ताकद आहे.
पुढची पत्रकारिता कशी असेल?
कदाचित उद्याच्या न्यूज रूममध्ये दहा पत्रकार आणि वीस संगणक असतील.
कदाचित AI प्राथमिक बातम्या तयार करेल.
कदाचित बातमीचा आवाजही AIचा असेल.
कदाचित व्हर्च्युअल अँकर बातम्या सांगेल.
कदाचित वाचकाला त्याच्या आवडीच्या भाषेत, आवडीच्या विषयावर आणि त्याच्या आवडीच्या वेळेला बातमी मिळेल.
पण या सगळ्यात एक गोष्ट बदलणार नाही...
मानवी पत्रकाराची जिज्ञासा.
एखाद्या शेतकऱ्याच्या डोळ्यातील पाणी पाहून प्रश्न विचारण्याची संवेदना AIकडे असेलच असे नाही.
एखाद्या भ्रष्टाचाराच्या कागदपत्रामागे दडलेले सत्य शोधण्यासाठी तीन दिवस तहसील कार्यालयाच्या फेऱ्या मारण्याची जिद्द AIकडे नसेल.
एखाद्या पीडित व्यक्तीच्या घरी जाऊन तिची व्यथा ऐकण्याची माणुसकी AIकडे नसेल.
आणि म्हणूनच...
पत्रकारिता जिवंत राहणार आहे.
फक्त पत्रकारितेचा चेहरा बदलणार आहे.
बेरक्याचा शेवटचा सवाल...
पूर्वी पत्रकाराकडे पेन होते.
नंतर कॅमेरा आला.
त्यानंतर मोबाईल आला.
आता AI आले आहे.
उद्याच्या पत्रकाराच्या हातात कदाचित यापेक्षा आणखी अत्याधुनिक साधने असतील.
पण साधन कितीही अत्याधुनिक असले तरी...
बातमीमागचे सत्य शोधण्याची नजर जर पत्रकाराकडे नसेल, तर ती सगळी साधने व्यर्थ आहेत.
म्हणून नव्या पिढीतील पत्रकारांनी AIला घाबरू नये.
AIशी स्पर्धा करू नये.
AIला सोबत घेऊन पत्रकारिता करावी.
कारण भविष्यात प्रश्न असा नसेल की...
“AI पत्रकाराची नोकरी घेईल का?”
खरा प्रश्न असेल...
“AIचा योग्य वापर करणारा पत्रकार, AIचा वापर न करणाऱ्या पत्रकारापेक्षा किती पुढे जाईल?”
आणि या प्रश्नाचे उत्तर आजपासूनच लिहिले जात आहे.
- बेरक्या उर्फ नारद

0 टिप्पण्या