सकाळी दारात पडणाऱ्या वृत्तपत्राच्या फडफडाटात चहाचा घोट घेणं असो, किंवा संध्याकाळी टीव्हीवर अंगावर धावून येणाऱ्या अँकर्सचा गोंधळ पाहणं असो—मराठी माणसाची बातमीची भूक नेहमीच तल्लख राहिली आहे. पण आज जर तुम्ही मराठी मीडियाच्या उंबरठ्यावर उभे राहून डोकावलात, तर एक विचित्र चित्र दिसेल: टीव्ही स्क्रीनवर ‘लाल रंगाचा भडका’ उडालेला असतो आणि खाली तळपत्या अक्षरांमध्ये लिहिलेलं असतं—‘सर्वात मोठी बातमी: अमुक आमदाराने खाल्ली तिखट शेव!’
मग प्रश्न पडतो, मराठी मीडिया नक्की चाललाय कुठे? आणि पुढच्या दशकात याचं रूप काय असणार? चला, चहा बाजूला ठेवा आणि मराठी मीडियाच्या भविष्याचा जरा ‘कच्चा चिट्ठा’ उलगडून पाहू.
१. टीव्ही न्यूज रूम्स: ‘महाचर्चां’चा अस्त आणि ‘ऑन-डिमांड’चा उदय
आजचा १८ ते ३० वयोगटातला मराठी तरुण टीव्हीच्या रिमोटला हात लावत नाही. त्याला संध्याकाळी ९ वाजता चार लोकांचे एकमेकांवर ओरडणे ऐकण्यात रस उरलेला नाही.
भविष्यात पारंपारिक मराठी वृत्तवाहिन्यांची मक्तेदारी संपुष्टात येईल. स्क्रीनचा आकार टीव्हीवरून थेट ५ इंची स्मार्टफोनवर आलाय. त्यामुळे भविष्यातील मराठी बातमी ही ‘१ तासाचा शो’ नसेल, तर ‘३० सेकंदांची रील’ किंवा ‘३ मिनिटांचा यूट्यूब एक्सप्लेन’ असेल. ज्या चॅनल्सना हे कळलंय, ते डिजिटलवर उडी घेत आहेत; ज्यांना कळत नाहीये, ते स्टुडिओमध्येच एकमेकांच्या अंगावर ओरडत कालबाह्य होतील.
२. ‘सख्खे शेजारी’ ते ‘हायपर-लोकल पत्रकारिता’
पुण्यातल्या बालगंधर्व रंगमंदिराबाहेर काय घडलं, किंवा नागपूरच्या सीताबर्डीवर काय झालं, हे आज कोल्हापूरच्या माणसाला एका क्लिकवर कळतं. पण भविष्यात मराठी मीडिया ‘हायपर-लोकल’ (अति-स्थानिक) बनेल.
मुंबईत बसून ठरवलेला अजेंडा आता सांगली, बीड किंवा गडचिरोलीत चालणार नाही. गावागावांतील स्थानिक युट्युबर्स, व्हॉट्सॲप बुलेटिन्स आणि स्वतंत्र पॉडकास्टर्स हे तिथले खरे मीडिया हाऊसेस बनतील. जिल्हा पातळीवरील समस्यांवर बोलणारे, गावरान ठसक्यात विश्लेषण देणारे स्थानिक पत्रकार मुख्य प्रवाहातील कॉर्पोरेट मीडियाला जोरदार टक्कर देतील.
३. एआय (AI) चा मराठी बाणा: ‘बातम्या देणारा रोबो’
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आता फक्त इंग्रजीत मर्यादित राहिलेली नाही. पुढच्या काही वर्षांत मराठीत हवामानाचे अंदाज, शेअर बाजाराचे आकडे, क्रीडा निकाल किंवा प्राथमिक बातम्या लिहिण्यासाठी पत्रकाराची गरज उरणार नाही; हे काम सेकंदात अल्गोरिदम करेल.
पण मग पत्रकारांचं काय होणार? पत्रकारांना त्यांच्या मूळ कामाकडे वळावं लागेल—‘तपास’ आणि ‘माणूस शोधणं’. एआय डेटा देऊ शकेल, पण दुष्काळात होरपळणाऱ्या शेतकऱ्याच्या डोळ्यातील पाणी किंवा बारामती-नागपूरच्या गल्लीबोळातील राजकीय वास ओळखण्याची क्षमता फक्त हाडाच्या मराठी पत्रकाराकडेच राहील. ‘भावना आणि संवेदनशीलता’ हेच भविष्यातील मराठी पत्रकाराचे सर्वात मोठे हत्यार असेल.
४. भाषेचा बदलता लहेजा: ‘शुद्ध’ ते ‘अस्सल’
मराठी मीडियात पूर्वी एक अलिखित नियम होता—भाषा अगदी ‘बाळबोध’ किंवा ‘ग्रंथालयीन’ हवी. पण डिजिटल मीडियाने ही चौकट मोडून काढली आहे.
भविष्यातील मराठी मीडिया हा ‘संपादकीय मराठी’त नाही, तर ‘संभाषणाच्या मराठी’त बोलेल. यात पुणेरी टोमणे असतील, मराठवाडी गोडवा असेल, वऱ्हाडी ठसका असेल आणि मालवणी चमचमीतपणाही असेल. तरुण प्रेक्षकाला खिळवून ठेवायचं असेल, तर भाषेची ही लवचिकता स्वीकारावीच लागेल. इंग्रजी शब्दांची भेसळ अटळ असली, तरी मराठीचा आत्मा टिकवून ठेवणारे प्लॅटफॉर्म्सच टिकतील.
५. वर्गणी मॉडेल: फुकटची बातमी महाग पडणार?
आजवर आपल्याला बातम्या ‘मोफत’ वाचायची सवय आहे. आणि फुकट मिळणाऱ्या गोष्टीचा दर्जा काय असतो, हे रोजच्या ‘क्लिकबेट’ हेडलाइन्सवरून स्पष्ट होतंच—‘या अभिनेत्याने अचानक घेतला टोकाचा निर्णय... (आत बातमी: त्याने चहा सोडला!)’
भविष्यात सुजाण मराठी वाचक अशा कचऱ्याला कंटाळेल. त्यामुळे ‘सबस्क्रिप्शन मॉडेल’ (वर्गणी तत्त्व) मराठीत हळूहळू रुजेल. दर्जेदार विश्लेषणासाठी, निष्पक्ष भूमिकेसाठी आणि चांगल्या मराठी पॉडकास्ट/वृत्तलेखांसाठी मराठी माणूस महिन्याला १००-२०० रुपये खर्च करायला मागेपुढे पाहणार नाही. मीडिया कॉर्पोरेट्सच्या जाहिरातींवरून लोकांच्या खिशावर शिफ्ट होईल, हीच खरी लोकशाहीची ताकद ठरेल.
मराठी मीडिया मरणार नाही, तो फक्त कात टाकतोय. कागदाची जागा स्क्रीन घेईल, शाईची जागा पिक्सेल्स घेतील आणि वृत्तपत्राच्या पानांची जागा अल्गोरिदम घेईल. पण जोपर्यंत मराठी माणसाला ‘जगात काय चाललंय?’ हे आपल्याच मायबोलीत जाणून घेण्याची ऊर्मी आहे, तोपर्यंत मराठी मीडियाची गाडी रुळावरून घसरणार नाही. गरज फक्त इतकीच आहे, की टीव्हीच्या लाऊडस्पीकरवरून उतरून मीडियाने पुन्हा एकदा जनतेच्या काळजाचा ठोका ऐकायला शिकायला हवं.
- सुनील ढेपे, ज्येष्ठ पत्रकार, धाराशिव
0 टिप्पण्या