संधी, धोके आणि पत्रकारितेचा नवा टप्पा
गेल्या काही वर्षांत कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence - AI) तंत्रज्ञानाने जगभरातील अनेक क्षेत्रांमध्ये अभूतपूर्व क्रांती घडवून आणली आहे. अशा स्थितीत समाजाचा आरसा मानली जाणारी 'पत्रकारिता' तरी याला अपवाद कशी राहील? आज बातमीची आकर्षक हेडलाईन सुचवण्यापासून ते संदर्भासहित संपूर्ण लेखाचा मसुदा अवघ्या काही सेकंदात तयार करण्यापर्यंत AI ची मदत घेतली जात आहे. तंत्रज्ञानाच्या या वेगामुळे आज माध्यम विश्वात एक प्रश्न अत्यंत जोरात चर्चेत आला आहे — AI च्या वाढत्या वापरामुळे पत्रकार आळशी बनत चालले आहेत का?
वरवर पाहता हा प्रश्न अतिशय सरळ आणि सोपा वाटतो, मात्र त्याचे उत्तर तितके सोपे नाही. कारण AI ही ना पूर्णपणे पत्रकारितेसाठी वरदान आहे, ना पूर्णपणे मोठे संकट! ती केवळ एक अफाट शक्ती आहे, आणि तिचे परिणाम हे सर्वस्वी आपण तिचा वापर कसा करतो, यावर अवलंबून आहेत.
📌 पत्रकार खरोखरच आळशी होत आहेत का?
या प्रश्नाचे उत्तर 'काही प्रमाणात हो… आणि काही प्रमाणात अजिबात नाही' असेच द्यावे लागेल.
पूर्वी एखाद्या सविस्तर बातमीसाठी किंवा शोधपत्रकारितेसाठी पत्रकाराला तासन्तास अभ्यास करावा लागायचा, जुनी कात्रणे शोधावी लागायची, अनेकांना फोन कॉल्स करून माहितीची पडताळणी करावी लागायची आणि प्रत्यक्ष ग्राउंड रिपोर्टिंगसाठी वणवण भटकावे लागायचे. आज मात्र चित्र बदलले आहे. अनेकांना AI च्या माध्यमातून एका क्लिकवर हवी ती माहिती उपलब्ध होत आहे. परिणामी, दुर्दैवाने काही ठिकाणी 'कॉपी-पेस्ट पत्रकारिता' वाढीस लागल्याचे चित्र दिसते.
माहितीची सत्यता न पडताळता AI ने तयार करून दिलेला मजकूर जसाच्या तसा वापरण्याची सवय पत्रकारांना लागली, तर त्यांची मूळ 'शोधक वृत्ती' संपुष्टात येण्याचा मोठा धोका आहे. पत्रकारितेचा खरा आत्मा म्हणजे 'व्यवस्थेला प्रश्न विचारणे'. जर तोच कमी झाला, तर तिथूनच आळशीपणाची आणि पत्रकारितेच्या ऱ्हासाची सुरुवात होते.
मात्र, या नाण्याला दुसरी बाजूही आहे. खरी पत्रकारिता कधीही फक्त वातानुकूलित केबिनमध्ये बसून 'लेखन' करण्यावर चालत नाही. घटनास्थळी प्रत्यक्ष भेट देणे, सामान्य लोकांशी संवाद साधणे, दडपलेले सत्य शोधून काढणे आणि सत्तेच्या डोळ्याला डोळा भिडवून जाब विचारणे — हे काम जगातली कोणतीही AI सिस्टीम करू शकत नाही. त्यासाठी हाडाचा पत्रकारच लागतो.
✅ AI चे पत्रकारितेतील फायदे (संधी)
वेळेची मोठी बचत: विखुरलेला डेटा गोळा करणे, बातमीची पार्श्वभूमी तयार करणे, भाषांतर करणे किंवा योग्य हेडलाईन सुचवणे — या तांत्रिक कामांत AI मुळे प्रचंड वेळ वाचतो. ज्यामुळे पत्रकाराला आपल्या मुख्य शोधकार्यासाठी अधिक वेळ देता येतो.
संशोधन झाले अत्यंत सुलभ: पूर्वी जे संदर्भ शोधण्यासाठी तासन्तास लागायचे, ते आता काही मिनिटांत समोर येतात. विशेषतः 'डेटा जर्नालिझम' आणि विश्लेषणात्मक बातम्यांसाठी हे अत्यंत उपयुक्त साधन ठरत आहे.
बहुभाषिक पत्रकारितेचा विस्तार: स्थानिक पातळीवरील एखादी महत्त्वाची बातमी आता AI च्या मदतीने त्वरित दुसऱ्या भाषेत रूपांतरित करून जागतिक पातळीवर पोहोचवता येते.
लहान माध्यमांसाठी संजीवनी: पूर्वी जी अवाढव्य संसाधने फक्त मोठ्या मीडिया हाऊसकडेच उपलब्ध होती, ती आता AI मुळे छोट्या डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सना आणि वेब पोर्टल्सनाही सहज मिळू लागली आहेत.
⚠️ AI मुळे होणारे नुकसान (धोके)
पडताळणीचा अभाव: AI ने दिलेली माहिती दरवेळी अचूक असेलच असे नाही. जर चुकीची माहिती पडताळणी न करता प्रसिद्ध झाली, तर माध्यमांची विश्वासार्हता एका झटक्यात धोक्यात येते.
कॉपी-पेस्ट संस्कृती: स्वतःचा सखोल अभ्यास, लेखनाची वैयक्तिक शैली आणि समाजाचे बारकाईने केलेले निरीक्षण या गोष्टी कमी होण्याची शक्यता बळावते. सर्वच बातम्या साचेबद्ध आणि एकसारख्या वाटू लागतात.
ग्राउंड रिपोर्टिंगकडे पाठ: केवळ डेस्कवर बसून तयार होणारी पत्रकारिता वाढली, तर समाजातील खरे वास्तव आणि तळागाळातील प्रश्न कायमचे दुर्लक्षित राहतील.
पत्रकाराची ओळख धूसर होणे: जर केवळ लेखनाचे काम मशीन करू लागली, तर पत्रकाराचे खरे महत्त्व — म्हणजेच त्याचे विचार, त्याचे मानवी विश्लेषण आणि संवेदनशीलता — कुठेतरी कमी लेखली जाण्याची भीती आहे.
🧭 खरी समस्या AI नाही, तर वापर आहे!
मुळात AI मुळे पत्रकार आळशी होत नाहीत; तर जे आधीच 'आळशी पत्रकार' आहेत, ते AI चा चुकीचा वापर करत आहेत — हे वास्तव स्वीकारले पाहिजे. जसा कॅमेरा आला म्हणून व्यावसायिक फोटोग्राफर संपले नाहीत, तसेच AI आले म्हणून खरी पत्रकारिता कधीही संपणार नाही.
AI ही एखाद्या धारदार 'पेन' सारखी आहे — पेन स्वतःहून कधीच लेख लिहीत नाही, त्यामागे लेखकाचीच प्रतिभा असावी लागते.
✍️ बेरक्याचा निष्कर्ष
पत्रकारितेचा पाया आजही तोच आहे — सत्यशोधन, व्यवस्थेविरुद्ध लढण्याचे धैर्य आणि जनतेप्रती असलेली जबाबदारी! AI हे केवळ एक साधन आहे; कोणत्याही पत्रकाराचा विचार करणारा मेंदू आणि त्याचा विवेक याची जागा ते कधीच घेऊ शकणार नाही.
उद्याच्या जगात जो पत्रकार AI ला आपला 'सहाय्यक' म्हणून हुशारीने वापरेल, तो वेगाने पुढे जाईल. पण जो पत्रकार पूर्णपणे AI वर अवलंबून राहील, तो मात्र काळाच्या ओघात हळूहळू अप्रासंगिक होऊन संपेल.
आज पत्रकारितेसमोर खरा प्रश्न AI च्या धोक्याचा नाही, तर स्वतःमधील 'जिज्ञासा' जिवंत ठेवण्याचा आहे. कारण बातमीचे शब्द मशीन उत्तम प्रकारे गुंफू शकेल, पण समाजाची नाडी ओळखण्याची क्षमता अजूनही फक्त माणसाकडेच आहे!
— बेरक्या उर्फ नारद
0 टिप्पण्या